MajmusSunda News. Garut, 24 Februari 2026 – Asmâ’ “Kalîmullâh” (كَلِيمُ الله)—Nu paguneman kalawan Gusti—mangrupakeun nami anu ngagem sora kasucian jeung jeroeun makna. Anjeunna lain saukur gelar anu nempel ka Kangjeng Nabi Mûsâ ‘alaihis-salâm, Nabi Muhammad anu meunang kamulyaan paguneman langsung sareng Gusti tanpa panganteur, tapi ogé jadi panto mukTha kana rahasia paguneman antara manusa jeung Gusti Nu Maha Suci. Dina ieu Asmâ’ karandapan carita kanyaah antara langit jeung bumi: antara kalam anu lungsur ti kalanggengan jeung manah anu muka pikeun nampana. Sacara basa, kecap “kalîm” medal tina akar hurup “k-l-m” (ك–ل–م), nu ngandung harti nyarita, ngedalkeun kecap, atawa nepikeun piwuruk. Nalika dirarangkay jeung Asma Gusti, maknana jadi langkung luhung: “anu paguneman ku idin-Na,” “anu nampa sarta mawa kalam Gusti.” Al-Qur’ân ngagambarkeun Mûsâ dina kalimah anu mulya: “وَكَلَّمَ اللّٰهُ مُوسَىٰ تَكْلِيمًا” (Jeung Gusti parantos nyarita ka Mûsâ kalawan paguneman anu sajatina) (QS. Al-Nisâ’ [4]: 164). Tina ieu ayat lahir gelar “Kalîmullâh”, tanda kedeketan batin Nabi anu mampu nembus tirai kecap nepi ka patepang jeung Sumber Sagala Kalam. Dina tafsir klasik dijentrekeun yén paguneman éta lain saukur sora, tapi pangalaman batin anu ngangkat darajat manusa jadi makhluk anu dipilih pikeun nampa wahyu (Al-Thabarî, 2000; Ibn Kathîr, 1999).
Nanging dina raraga Asmâ’ Muhammad, makna “Kalîmullâh” ngahontal pucuk anu langkung jembar. Kangjeng Nabi lain ukur mawa dawuhan, tapi jadi eunteungen sabda éta sorangan: kalimah anu hirup, ngaléngkah di bumi, nembongkeun rahmat dina laku lampah. Dina dirina, wahyu lain saukur kecap anu diucapkeun, tapi cahaya anu ngarupaken dina atikan. Ieu pamahaman saluyu jeung pandangan para laku batin yén Rasul téh “al-Qur’ân anu leumpang”—dawuh anu nyampurnakeun makna dina kahirupan nyata (Al-Ghazâlî, 1983.; Chittick, 1989). Numutkeun Syeikh Akbar Ibna ‘Arabî, “Kalîmullâh” sanés ngan gelar lahiriah, tapi kalungguhan batin anu jero. Dina al-Futûhât al-Makkiyyah, anjeunna ngajelaskeun yén “kalîm” sajati nyaéta hamba anu paguneman jeung Gusti ku basa hate, lain ku létah. Manah anu geus dibersihkeun tina salian Gusti, bakal jadi tempat dawuhan-Na medal kalawan bening. Anjeunna nyerat: kalîm téh jalma anu nanggung rusiah dawuhan Gusti antara Dzat jeung makhluk. Dina dirina, paguneman jadi jembatan antara nu Maha Gaib jeung nu katempo. Ieu pandangan nunjukkeun yén komunikasi Gusti téh kajadian batin anu ngalangkungan sora jeung aksara (Ibna ‘Arabî, 2004.; Corbin, 1997).
Hurup-hurup dina kecap “kalîm” ogé dipaluruh ku arifin minangka lambang metafisis. Dina élmu asrâr al-hurûf, unggal hurup ngandung cahaya makna:
a. Kâf (ك)—ngalambangkeun kabuka jeung kasadiaan nampa wahyu; hate anu siap narima sinar élmu.
b. Lâm (ل)—tanda cahaya panjelasan; lapangna dada anu dipaparin hikmah.
c. Yâ’ (ي)—kedeketan jeung pangabdian; hubungan intim antara hamba jeung Pangeran.
d. Mîm (م)—manifestasi; “kalâm” anu nyata dina kahirupan, dina amal jeung akhlak.
Simbolisme ieu nuduhkeun yén kecap téh lain saukur sora, tapi énergi batin anu ngawangun ayana manusa. Dina kosmologi elmu sajati, alam diciptakeun ku “Kun”, ku kalam anu ngagerakkeun ayana. Hartina, sakabéh alam mangrupakeun gema tina paguneman Ilahi anu langgeng (Izutsu, 1984; Chittick, 1998). Ku kituna, “Kalîmullâh” jadi lambang kalungguhan luhur dina spiritualitas Islam: kamampuh manusa pikeun ngadangu Dawuhan Gusti dina jeroeun dirina. Ieu lain hartina unggal jalma jadi nabi, tapi unggal jiwa miboga potensi pikeun ngalaman paguneman batin. Nalika hate sepi tina riweuh hawa nafsu, di dinya aya sora leuleus anu nuntun kana bebeneran. Para sufi nyebutna salaku “sirr”—rusiah anu nyambungkeun diri jeung Pangeran (Al-Qusyairî, 2002; Al-Sarrâj, 2001).
Dina kahirupan sapopoe, sabda Gusti teu salawasna turun dina wangun wahyu anu jelas. Kadang anjeunna nyumput dina kajadian, dina papanggihan, dina rasa sedih atawa bungah anu ngagerakkeun eling. Waktu jadi guru, pangalaman jadi kitab, sarta hate jadi “mihrâb” tempat urang ngadangu panggero-Na. Ieu pamahaman ngabumikeun elmu ruhani: ngajarkeun yén spiritualitas lain kabur ti dunya, tapi maca dunya minangka ayat-ayat Gusti (Nasr, 1991). “Kalîmullâh” ogé ngingetan yén paguneman jeung Gusti teu salawasna kudu dina kecap anu nyaring. Aya mangsa nalika cicing leuwih jero tibatan nyarita. Dina cicing anu pinuh kasadaran, galih ngadangu leuwih écés tibatan létah anu loba ucap. Ieu kaayaan disebut ku para arif salaku jam‘, hiji kasatuan rasa antara anu nyarita jeung anu ngadangu. Dina titik ieu, doa robah jadi pangrungu, pangrungu robah jadi pangalaman ayana Gusti dina diri (Ibna ‘Arabî, 1997; Corbin, 1997). Kusabab éta, “Kalîmullâh” jadi eunteung pikeun unggal nu milari. Anjeunna ngajarkeun yén paguneman Gusti téh lain milik para nabi wungkul, tapi jalan anu bisa ditempuh ku saha waé anu daék ngabersihan manah. Pangeran salawasna nyarita—ngaliwatan waktu, ngaliwatan takdir, ngaliwatan deg-degan jiwa. Ngan manah anu herang anu sanggup ngadangu sora éta. Dina dunya anu pinuh ku sora jeung riweuh, jadi “kalîm” hartina diajar ngadengekeun anu teu kasampak ku ceuli, tapi karasa ku rasa (Chittick, 1989; Izutsu, 1984).
Dina ahirna, “Kalîmullâh” mangrupakeun panggero pikeun jadi rohangan bagi sabda-Na: ngadangu tanpa ceuli, nyarita tanpa sora, ngarasakeun wahyu dina wangun kasadaran. Di dinya paguneman langgeng lumangsung—antara kanyaah jeung anu dipikanyaah, antara hamba jeung Pangeran. Dina jempling anu pinuh ku harti, basa teu deui kadéngé minangka sora, tapi robah jadi cahaya anu nyaangan sakujur ayana. Éta cahaya anu ngagerakkeun laku, ngawangun akhlak, sarta nuntun jiwa balik ka asalna: ka Gusti anu salawasna nyarita dina sepi. Allahumma innâ nushallî wanusallimu ´alâ Sayyidina Kalîmullâh SAW.
DAFTAR PUSTAKA
A. Literasi Klasik:
1. Ibna ‘Arabî, Muhammad ibn ‘Alî; “al-Futûhât al-Makkiyyah”, Beirut: Dâr al-Fikr, 1997.
2. Ibna ‘Arabî, Muhammad ibn ‘Alî; “Fushûsh al-Hikam”, Beirut: Dâr al-Kitâb al-‘Arabî, 2004.
3. Al-Ghazâlî; “Ihyâ’ ‘Ulûm al-Dîn”, Beirut: Dâr al-Ma‘rifah, 1983.
4. Al-Qusyairî, ‘Abd al-Karîm; “Al-Risâlah al-Qusyairiyyah”, Beirut: Dâr al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 2002.
5. Al-Sarrâj, Abû Naṣr; Al-Luma‘ fî al-Tashawwuf, Beirut: Dâr al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 2001.
6. Al-Thabarî, Muhammad ibn Jarîr; “Jâmi‘ al-Bayân fî Ta’wîl al-Qur’ân”, Beirut: Mu’assasah al-Risâlah, 2000.
7. Ibn Kathîr, Ismâ‘îl ibn ‘Umar; “Tafsîr al-Qur’ân al-‘Azhîm”, Beirut: Dâr al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1999.
B. Literasi Kontemporer:
1. Chittick, William C; The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-‘Arabî’s Metaphysics of Imagination, Albany: SUNY Press, 1989.
2. Chittick, William C; The Self-Disclosure of God: Principles of Ibn al-‘Arabî’s Cosmology, Albany: SUNY Press, 1998.
3. Nasr, Seyyed Hossein; Sufi Essays, Albany: SUNY Press, 1991.
4. Izutsu, Toshihiko; Sufism and Taoism: A Comparative Study of Key Philosophical Concepts, Berkeley: University of California Press, 1984.
5. Corbin, Henry; Alone with the Alone: Creative Imagination in the Ṣûfism of Ibn ‘Arabî, Princeton: Princeton University Press, 1997.
*****
Judul: KALÎMULLÂH “كَلِيمُ الله” — Paguneman Gusti dina Kajeroeun Batin
Penulis: NOER Widyadiningrat (Pembelajar Djatirumasa)
