MajmusSunda News, Bandung (31/10/2025) – Dina kasundaan, “menak” asalna tina kecap anu nuduhkeun golongan bangsawan atawa kalangan luhur dina tatar Sunda, utamana dina mangsa karajaan — sapertos Karajaan Sunda, Galuh, jeung Mataram (anu engké mangaruhan budaya Sunda).
Tapi hartina “menak” teu saukur nunjuk kana status sosial. Dina tatar Sunda, menak ogé identik jeung tatakrama, kalemahan budi, jeung kahadean lampah. Jadi, istilah menak téh ngandung unsur moral jeung budaya, lain ngan gelar turunan.
Aya sababaraha lapisan makna anu bisa dipahami:
1 Menak salaku lapisan sosial
Golongan pamingpin, patani gede, juragan, atanapi abdi karajaan anu boga kalungguhan jeung kawasa.
2 Menak salaku ajén moral
Jalma anu mibanda tatakrama, hade omongan, jembar rasa, jeung hormat ka batur. Jadi sanajan lain turunan bangsawan, lamun lampahna luyu jeung ajén-inajén menak, bisa disebut menak budi.
3 Menak dina pandangan sosial modern
Mindeng dianggap golongan élit atawa anu boga kahormatan. Tapi dina filosofi Sunda, jadi menak téh tanggung jawab moral pikeun ngajaga kahadean, ngurus ka handap, jeung henteu sombong ku kalungguhan.
Ku kituna, dina kasundaan, jadi menak téh lain ngeunaan darah biru, tapi ngeunaan biru haté — jembar rasa jeung luhur budi.
Dina tradisi Sunda, istilah “menak” téh ogé ngandung harti anu jero jeung beurat dina makna sosial, budaya, jeung moral. Dina sajarah, menak téh ngarujuk kana golongan bangsawan atawa priyayi — jalma anu boga kalungguhan, pangaruh, atawa turunan luhur. Tapi sabenerna, makna menak henteu saukur ngeunaan status sosial.
Menak sajati téh sanés jalma anu maké baju mahal, cicing di imah gedé, atawa boga kalungguhan pamaréntahan. Menak sajati téh jalma anu mibanda budi pekerti luhur, rasa tanggung jawab sosial, kalemahan dina lampah, jeung kapinteran dina mikir. Anjeunna henteu nganggap dirina leuwih luhur tibatan batur, tapi sadar yén kaluhuranana téh amanah pikeun ngawula ka kahirupan.
Karuhun urang ngajarkeun yén kaluhuran téh lain warisan darah, tapi hasil tina tarékah batin jeung latihan moral. Jalma anu menak téh kudu bisa ngendalikeun napsu, ngajaga tata krama, jeung nempatkeun batur kalayan hormat. Sabab kitu, dina pandangan karuhun Sunda, menak téh simbol tina kaluhuran rasa, lain kaluhuran kuasa.
Najan kitu, dina paguneman sapopoe urang ogé mindeng ngadéngé kalimah anu béda nadana:
“Si éta mah meni ngamenak.”
Kecap “ngamenak” dina ieu kontéks téh lain pujian, tapi sindiran. Hartina: sok gaya, ngarasa leuwih luhur, atawa teu daék ngahiji jeung rahayat biasa. Ieu gambaran jalma anu maké citra “menak”, tapi henteu mibanda jiwa menak.
Menak sejati: luhur dina rasa, henteu ngudag gengsi
Menak sajati téh henteu kapanggih dina baju, jabatan, atawa asal turunan. Anjeunna kapanggih dina budi anu lemes, lampah anu asak, jeung rasa anu jembar.
Karuhun urang sok ngélingan:
“Hade ku budi, lain ku baju.”
Hartina, kaluhuran manusa téh henteu ditangtukeun ku penampilan luar, tapi ku kaéndahan batin jeung katulusan dina nyanghareupan batur. Menak rasa téh mikawanoh hormat, tapi henteu ngadominasi; mibanda kawibawaan, tapi henteu nyingsieunan.
Ngamenak: nalika kaluhuran jadi topéng
Sedengkeun ngamenak nyaeta gambaran sabalikna tina menak rasa. Jalma ngamenak téh nyiptakeun jarak, sok ngarasa leuwih pantes, leuwih nyaho, atawa leuwih murni tibatan nu séjén.
Padahal, dina ajén kasundaan, kaluhuran anu misahkeun diri tina rahayat téh leungit ruh-nya.
Sebab, Sunda téh ngagem prinsip:
“Ingsun mah jalma, lain déwa.”
Karuhun Sunda henteu ngajarkeun hierarki moral, tapi ngajarkeun egalitér, yén unggal jalma mibanda harkat jeung martabat anu sarua — ngan bédana dina kumaha ngagunakeun kabeneran jeung kahadean dina lampah sapopoe.
Dua wajah dina hiji cermin
Ku kituna, menak rasa jeung ngamenak téh dua sisi dina hiji cermin. Hiji nyarita ngeunaan rasa luhur, hiji deui ngeunaan gengsi kosong. Hiji ngawangun, hiji ngarempak.
Tangtangan urang ayeuna nyaéta kumaha ngajadikeun kaluhuran Sunda henteu ngan saukur dina sajarah, tapi hirup dina diri urang sapopoe. Supaya urang henteu jadi jalma anu ngamenak, tapi jadi jalma anu menak dina rasa — leuleus dina lampah, jeujeur dina niat, jeung jembar dina rasa hormat.
Dina tungtungna, ajén karuhun Sunda téh ngajarkeun yén menak téh kudu aya dina batin, lain dina pangkat. Sabab kaluhuran sejati téh moal kungsi ragrag lantaran waktu, tapi bakal terus hirup dina rasa jalma anu ngagem kahadean salaku jalan hirup.
Ampun paralun, nun ….
Kang Eep
*****
Judul: Menak Rasa jeung Ngamenak: Dua Wajah Dina Cermin Kasundaan
Penulis: Eep S. Maqdir
